Өкілдік және сенімхат

Азаматтық құқықта өкілдік пен сенімхат маңызды орын алады. Кейбір жағдайларда азаматтар немесе заңды тұлғалар өз құқықтары мен міндеттерін жеке жүзеге асыра алмайды. Осындай кезде олардың атынан басқа адам әрекет етеді. Бұл азаматтық айналымды жеңілдетіп, адамдардың құқықтарын қорғауға мүмкіндік береді. Өкілдік пен сенімхат Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексімен реттеледі.

Өкілдік — бір адамның екінші адамның атынан және оның мүддесі үшін заңды әрекеттер жасауы. Өкілдің жасаған мәмілесі нәтижесінде құқықтар мен міндеттер тікелей өкілдік берушіде пайда болады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 163-бабына сәйкес, өкілдің өкілеттігі сенімхатқа, заңға, сот шешіміне немесе әкімшілік құжатқа негізделуі мүмкін. Өкілдіктің негізгі қатысушылары: * Өкілдік беруші — өз атынан басқа адамға әрекет ету құқығын беретін тұлға. * Өкіл — басқа адамның атынан заңды әрекеттер жасайтын тұлға. * Үшінші тұлға — өкіл мәміле жасайтын адам немесе ұйым. Өкілдік азаматтардың күнделікті өмірінде және кәсіпкерлік қызметте кеңінен қолданылады. Мысалы, азамат өз атынан құжаттарды алу үшін басқа адамға өкілеттік бере алады. Сондай-ақ ұйым басшысы қызметкеріне белгілі бір келісімшартқа қол қоюға рұқсат беруі мүмкін. Өкілдіктің маңызы: 1. Азаматтардың құқықтарын жүзеге асыруға көмектеседі. 2. Уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. 3. Азаматтық-құқықтық қатынастарды жеңілдетеді. 4. Заңды тұлғалардың қызметін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Өкіл өзіне берілген өкілеттік шегінде әрекет етуге міндетті. Егер өкілдің өкілеттігі болмаса немесе ол өз өкілеттігінен асып кетсе, жасалған мәміле өкілдік беруші оны кейіннен мақұлдаған жағдайда ғана оған құқықтар мен міндеттер туғызуы мүмкін.

Сенімхат — бір адамның екінші адамға өз атынан өкілдік ету үшін беретін жазбаша өкілеттігі. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 167-бабына сәйкес, сенімхат жазбаша түрде беріледі. Кейбір жағдайларда сенімхат нотариат арқылы куәландырылуы қажет. Мысалы, мүлікке билік етуге немесе нотариаттық куәландыруды талап ететін мәмілелер жасауға арналған сенімхат заңда өзгеше көзделмесе, нотариатта куәландырылады. Сенімхатта мынадай мәліметтер көрсетіледі: * Сенімхат берушінің аты-жөні; * Сенім білдірілген адамның аты-жөні; * Берілетін өкілеттіктер; * Сенімхаттың берілген күні; * Қолданылу мерзімі; * Қажет болған жағдайда қолы мен нотариаттық куәландыру деректері. Сенімхаттың негізгі түрлері: 1. Бір реттік сенімхат — бір ғана нақты әрекетті орындау үшін беріледі. 2. Арнайы сенімхат — белгілі бір әрекеттерді бірнеше рет орындау үшін беріледі. 3. Жалпы сенімхат — сенім білдірілген адамға кең көлемдегі өкілеттіктер береді. Мысалы, азамат басқа адамға өз атынан құжат алуға, көлік жүргізуге немесе заңда белгіленген тәртіппен мүлікке қатысты әрекеттер жасауға сенімхат бере алады. Сенімхатта қандай құқықтар берілгені нақты көрсетілуі керек.

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 168-бабына сәйкес, сенімхат үш жылдан аспайтын мерзімге берілуі мүмкін. Егер сенімхатта үш жылдан артық мерзім көрсетілсе, ол үш жыл бойы ғана жарамды болады. Ал сенімхатта қолданылу мерзімі көрсетілмесе, ол берілген күннен бастап бір жыл бойы жарамды. Ең маңызды талаптардың бірі — сенімхаттың берілген күні міндетті түрде көрсетілуі керек. Берілген күні көрсетілмеген сенімхат жарамсыз болып есептеледі. Сенімхаттың қолданылу мерзімін сенім білдіруші өзі белгілейді. Ол өкілеттікті белгілі бір мерзімге немесе нақты әрекетті орындау үшін бере алады.

Сенімхаттың күші бірнеше жағдайда тоқтатылады. Азаматтық кодекстің 170-бабына сәйкес, оның қолданылуы: * Сенімхат мерзімі аяқталғанда; * Сенімхатта көрсетілген әрекеттер орындалғанда; * Сенімхат беруші оның күшін жойғанда; * Сенім білдірілген адам сенімхаттан бас тартқанда; * Заңды тұлға таратылғанда немесе қызметі тоқтатылғанда; * Заңда көрсетілген өзге де жағдайларда тоқт