Байласымды жүзеге асыратын тілдік амал-тәсілдер

Бірде шағын ауылда жалғыз тұратын қарт әже болыпты. Оның үйі ауыл шетіндегі шағын төбенің басында орналасқан екен. Әже күн сайын таңертең ерте тұрып, ауласын тазалап, құстарға жем шашатын. Бір күні ауылға алыстан бір бала келді. Ол жолдан шаршаған әрі қатты ашыққан еді. Бала әженің үйінің жанында отырып демалды. Мұны байқаған әже оны үйіне шақырды. – Балам, қайдан келесің? – деп сұрады әже. – Мен қалаға бара жатырмын. Бірақ жолда ақшамнан айырылып қалдым, – деді бала. Әже оған бір үзім нан мен ыстық шай ұсынды. Бала нанды асықпай жеп, әжеге алғысын айтты. Содан кейін әже одан: – Балам, сеніңше, адамға ең керекті нәрсе не? – деп сұрады. Бала біраз ойланып: – Меніңше, адамға ақша мен байлық керек, – деп жауап берді. Сонда әже күлімсіреп: – Ақша да керек, алайда адамға ең алдымен мейірім мен адамгершілік қажет. Өйткені байлықтың бәрін сатып алуға болғанымен, шынайы жанашырлықты сатып ала алмайсың, – деді. Бала бұл сөздерді ұзақ уақыт есінде сақтады. Кейін ол үлкен азамат болғанда, мұқтаж адамдарға көмектесуді өмірлік мақсатына айналдырды. Өйткені ол бір үзім нанның артында үлкен мейірім жатқанын түсінген еді.

1. 11-тапсырма. Есімдіктерді тапМәтіннен есімдіктерді теріп жазып, олардың қай сөздің орнына қолданылғанын анықтаңдар. Мысалы: ол, оның, мұны, оған, бұл, сеніңше.
2. 22-тапсырма. Байланыстырушы сөздерді анықтаМәтіннен жалғаулықтар мен шылауларды тауып, қызметін түсіндіріңдер. Мысалы: бірақ, алайда, өйткені, мен, кейін, үшін.
3. 33-тапсырма. Лексикалық байласымды анықта• Қай сөздер қайталанып қолданылған? • Қандай синонимдік қатарларды кездестіруге болады? • Мәтіндегі тақырыптық ортақ сөздерді атаңдар.
4. 44-тапсырма. Мәтіндегі тізбекті байласымды көрсетБір сөйлемдегі сөз келесі сөйлемде қандай тілдік құрал арқылы байланысып тұрғанын дәлелдеңдер.
5. 55-тапсырма. Зерттеуші бол!Мәтіннен байласымды жүзеге асыратын кемінде 5 тілдік амал-тәсілді тауып, кестені толтырыңдар.

1. 11-топ. Есімдік зерттеушілеріМәтіндегі барлық есімдіктерді тауып, қай сөзбен байланысып тұрғанын түсіндіреді.
2. 22-топ. Шылау зерттеушілеріЖалғаулықтар мен шылауларды анықтап, олардың сөйлемдегі қызметін дәлелдейді.
3. 33-топ. Лексика зерттеушілеріҚайталау, синоним және тақырыптық сөздерді анықтайды.

Әдістемелік артықшылық

Осы мәтіннің артықшылығы – бір ғана мәтін арқылы байласымның лексикалық, грамматикалық және мағыналық түрлерін талдауға болады. Сонымен қатар студенттер тек сөздерді тауып қоймай, олардың мәтін ішіндегі байланыс қызметін де түсіндіре алады.